windmolens_oud_en_nieuw_trouw

Toekomst denken: is ons energie-DNA sterk genoeg?

Nederland verdient een kruispunt, waarbij ‘insiders’, ‘latent-bewusten’ en ‘pioniers’ elkaar in de ogen kijken en bepalen wat ze aan elkaar hebben. Om de transitie naar een bestendige Nederlandse (energie) toekomst verder te versnellen (en niet alsnog te laten stagneren) is een aansprekende energievisie nodig die zowel insiders, als pioniers en latent bewusten ‘raakt’ en helpt om begrip voor elkaar te krijgen, zodat deze groepen veel meer aan elkaar hebben en samen door kunnen lopen.

Het Energy Consciousness Collective is gedreven om het voorwerk te doen om die breder gedragen visie mogelijk te maken en daartoe twee jaar lang alles uit de kast halen. Wie zoekt zal vinden en onderweg heel veel leren. Het is tijd dat insiders, pioniers en latent bewusten elkaar ontmoeten en met elkaar delen hoe zij de wereld zien en samen nadenken over hoe zij vinden dat het verder moet, daarbij slim gebruik makend van het Nederlandse energie-DNA.

Eind 2016 – voorafgaand aan de Tweede Kamer verkiezingen van 2017 – heffen we onszelf op en laten een publiek testament en memoires na, waaruit blijkt wat we geleerd hebben. Onderweg doen we stof opwaaien en creëren we beweging: de meest simpele manier om energie op te wekken.

Het is geen nieuws dat Nederland voor grote uitdagingen staat als het om onze energievoorziening gaat: we hebben lang geboft met onze fossiele, betrouwbare, betaalbare energievoorziening die ons grote maatschappelijke welvaart bracht. Ondertussen is Nederland achterop geraakt met de verduurzaming van de energieproductie, de woonomgeving en energieverbruiksgedrag én neemt het wetenschappelijk bewijs toe dat het wereldwijde klimaat verandert[1], met alle nadelige gevolgen van dien. De toename van het verbruik van fossiele energiebronnen heeft hier het grootste aandeel in.

<<Versterkte wetenschappelijke bewijsvoering staat overigens niet gelijk aan een groei in de (Nederlandse) publieke perceptie over de urgentie van klimaatverandering[2].>>

Een toename aan duurzame energie in de energiemix, efficiënter gebruik van fossiele energie en een  vermindering van ons energieverbruik, zijn dan ook urgent. Deze urgentie, is gelijk de belangrijkste uitdaging, want een snelle verduurzaming zet de betrouwbaarheid en betaalbaarheid van onze energievoorziening – in ieder geval tijdelijk – onder druk[3].

Het energie ‘trilemma’

Steeds meer mensen worden wakker; bij (energie)bewustzijn, oftewel, zij beginnen weer over energie na te denken en hier dingen van te vinden. In meer of mindere mate beseffen zij dat een kwalitatief hoogwaardige energievoorziening een energievoorziening is die de kwaliteit van de maatschappij, leefomgeving en het eigen leven vergroot. Dit vereist in de praktijk een optimale balans tussen betrouwbaarheid/ beschikbaarheid (‘security’), toegankelijkheid en betaalbaarheid (‘equity’) én duurzame impact van energiegebruik (‘sustainability’)[4]. Maar hoe is dat te realiseren? En is ons energie DNA sterk genoeg om deze uitdagingen aan te kunnen?

Ondanks een gedeelde energie-historie lijken er in Nederland de afgelopen jaren verschillende werelden te zijn ontstaan, met eigen mentale modellen[5] over noodzakelijke oplossingen en  een eigen beeld van de werkelijkheid. De belangen zijn groot en de uitdaging complex. Kort door de bocht gezegd zijn er drie  groepen ontstaan -  insiders, pioniers en latent bewusten[6] – die allen een belangrijke rol spelen als het gaat om de Nederlandse energietoekomst. Hoewel insiders vaak vanuit een ‘wij’  spreken voelen de andere groepen dit anders – voor zover het mogelijk is om voor hen te spreken – en is er in de praktijk nauwelijks een ‘wij’ als het om de Nederlandse energievoorziening gaat.

Al eerder is getracht een ‘wij’ te creëren als het om energie gaat en van daaruit een visie neer te zetten. Het duurzaamheidsoverleg Politieke Partijen[7] wist in 2010 een aantal belangrijke politieke fracties te verenigen voor een duurzame energievisie voor Nederland. Veel verder dan dat kwam het niet: het burgerinitiatief waarmee deze visie de Tweede Kamer moest bereiken werd afgewezen door de Commissie Burgerinitiatieven wat aanleiding was voor de oprichting van ‘Nederland Krijgt Nieuwe Energie’: een stichting die aan de wieg stond van het door de SER begeleide Energie-akkoord dat in 2013 werd gesloten tussen het bedrijfsleven, de overheid en maatschappelijke organisaties, waarin belangrijke maatregelen zijn afgesproken tot 2020. Daarmee zijn de bij het Energie-akkoord betrokken partijen feitelijk allemaal ‘insiders’  geworden.

Een ‘wij’ dat tevens de groeiende groep pioniers en ‘latent-bewusten’ omvat lijkt er niet te zijn. Het is belangrijk ons af te vragen of dit erg is. Nederland is al lang geen hechte eenheidsstaat meer met duidelijk verenigbare belangen: niet alleen de bevolking is internationaler geworden, ook de problemen die we ervaren zijn niet aan landsgrenzen gebonden. En toch: energie zal meer dan de afgelopen decennia weer een lokaal vraagstuk worden, met lokale ruimtelijke, maatschappelijke en economische afwegingen. Dat vereist wellicht niet dat insiders, pioniers en ‘latent-bewusten’  een ‘wij’ ervaren, maar het vraagt wel een veel groter onderling begrip.  Een zoektocht naar onderliggende gedeelde waarden kan daaraan bijdragen.

Het ECC is tot de conclusie gekomen dat ons energie-DNA hier een aantal krachtige aanknopingspunten voor oplevert:

Ons energie-DNA in kaart

turfstekenVan oudsher zijn Nederlanders handen uit de mouwen stekers, die onvermoeibaar landbouwgrond cultiveerden en turf afgroeven. Mensen die het landschap waarin zij zich vestigden al snel ondergeschikt vonden aan dat wat het op kon leveren[8]. Maar zo werd het wel hún landschap, werden het hún meren, hún polders.

Nederland is ook een natie van ingenieurs – van het Latijnse ingenium, windmolenswat onder meer vindingrijkheid, talent en verstand betekent. Ingenieurs wisten al in de eerste helft van de 16e eeuw wind en later stoomenergie in te zetten om arbeid te verrichten en nieuw land te creëren[9]. Later ontdekten ingenieurs olie en gas, bijvoorbeeld op het land van boer Boon in Groningen en wisten dit uit de grond te pompen, infrastructuren te bouwen en te transporteren.

rutte en energieNederland is daarnaast een gewiekste natie, die plezier en voldoening ontleent aan het handelen in energie. Het verdient geld met de raffinage van olie, de opslag en doorvoer van olie en gas. Politici schudden handen en sluiten deals, met nabije en verre buren. De Nederlandse energie-handelaar spreekt vele talen en reist de wereld af met een koopmansmentaliteit.

Door de fossiele rijkdom vanaf de jaren ’60[10] is Nederland ook te gas welvaarttyperen als een verzadigde natie. De gasbel van Slochteren bracht maatschappelijke welvaart. Dankzij goedkope energie kan Nederland internationaal concurreren, als het gaat om de productie van staal en basischemicaliën. Dit levert banen op en expertise die Nederland wereldwijd kan inzetten. De gasbaten dragen daarnaast bij aan onze sociale voorzieningen. Fossiele energie opbrengsten maken zo – indirect en onzichtbaar – blij en gelukkig en ook wel een beetje lui. Een zorgeloos bestaan.

Groeiende onrust  – de latent bewusten

tegen windDe laatste jaren is Nederland verworden tot een onrustige natie, die het allemaal niet zo goed meer weet. Een groeiende groep mensen die tot op heden nauwelijks met energie bezig was, begint zich dingen af te vragen. Aardbevingen in Groningen, dat kan niet de bedoeling zijn? Als het om duurzame energie gaat is er verbazing: is het Nederlandse energie-aanbod niet al voor bijna 40% duurzaam[11]? De gemiddelde Nederlander is voorstander van duurzame energie[12], maar wil liever geen windmolen in de achtertuin. Binnen deze groep willen veel mensen wel collectief goedkope zonnepanelen, maar geen schaliegaswinning – want te riskant en niet duurzaam – en geen wind op zee nabij de kust omdat dit de horizon vervuilt. In bepaalde kringen is het ‘bon ton’ om tegen olie, kolen of gas te zijn, want de zo typisch Nederlandse dominee in ons zegt: het moet wel duurzaam. Voor die mensen die verder doordenken voegt de koopman daaraan toe: ‘maar wel goedkoop, dus misschien toch maar CO2-opslag? Mensen die geconfronteerd worden met CO2-opslag maken deze afweging waarschijnlijk niet. Zij weten alleen dat zij dit niet willen onder hun woning!’

Een deel van de Nederlanders die elke maand trouw de energierekening betaalt, maar deze steeds maar ziet stijgen – is ondertussen het vertrouwen aan het verliezen in energiebedrijven of de overheid. Dit is weliswaar geen energie-specifiek fenomeen, maar het heeft wel impact.

Het uit zich in wantrouwen als het gaat om energieprojecten in de nabije omgeving, zoals de uitbreiding van hoogspanningsnetten bovengronds. Het vertaalt zich naar een sterk gevoel van benadeling als het eigen belang niet gediend wordt en een verbetenheid om ‘onrecht’  te voorkomen.

Een ander deel van deze groep is vooral passief en wil weinig gedoe; deze mensen switchen van leverancier als dit een mooie gadget oplevert, maar houden zich verder nauwelijks met energie bezig. Veel huiseigenaren willen geen energielabel, geen verplichtingen. Kortom: met deze groep als uitgangspunt lijkt Nederland een land van gemopper en gemekker.

Als ze de vraag krijgen wat ze van het energieprobleem vinden, zullen ze vinden dat het anders moet. Toch denkt deze groep niet automatisch dat het daarin zelf een rol te spelen heeft. Latent bewusten lijken te wachten op energieke leiders die de weg wijzen, die ze per saldo eigenlijk niet vertrouwen.

Wakker gekust  – de pioniers

Een klein maar groeiend deel van dat onrustige Nederland wacht juist niet op die leiders. Deze groep lijkt als uit een zoete droom ontwaakt encooperatie steekt net als de turfstekers de handen weer uit de mouwen, activeert het ingenieursbrein, bevrijdt de koopmansgeest (duurzaam kan uit!) en handelt naar het adagium: stilstand is achteruitgang. Het zijn vastberaden mannen en vrouwen, ondernemers, of gewoon buurtbewoners, die zich organiseren in energiecoöperaties. cooperatie2Vanuit deze coöperaties leren ze zichzelf om het weer zelf te doen. Zij willen controle over het eigen leven en de vitaliteit van hun wijk beïnvloeden. Ze vinden elkaar in de gedeelde stoute droom om onafhankelijk te worden van grote energie molochs en gas uit Rusland. Dit streven schept een band. ‘Zo moeilijk kan het niet zijn’, is de gedachte die – in de ogen van energie sector insiders – een naïef soort moed creëert. ‘Kwestie van doorzetten!’

De eigen portemonnee, die van de buren en de interne stem ‘een beter milieu begint bij jezelf’, maakt dat deze groep doorzet tot een duurzaam gebouwd huis de nieuwe norm is, stroom en gas altijd groen en niet grijs zijn en zoveel mogelijk mensen zonnepanelen hebben op de – al dan niet gedeelde – carport van de elektrische of waterstof auto[13]. Dit soort mensen deelt en verhuurt daken en wast geld groen. Kwestie van lokale slimmigheid, doorzetten en doen. Het zijn nieuwe pioniers die laten zien dat ‘het’ kan, waarbij niet altijd duidelijk is waar ‘het’ begint en ophoudt en of die ‘latent bewusten’ ooit hun voorbeeld zullen volgen…

Onzin. Dat is ‘het’ niet. ‘We’ moeten grootser denken – de insiders

Weer een ander deel van het onrustige Nederland, denk aan energiespelers, energie verantwoordelijken bij de overheid en grootschalige energiegrootverbruikers van energie, gelooft hier niet of nauwelijks in, zegt dat dit structureel onvoldoende bijdraagt. Kleinschalig, decentraal: bedrijven als AkzoNobel, Tata Steel of DSM kunnen hier niets mee. Die hebben gas nodig om warmte en kracht te produceren. En de industrie laten vertrekken is laf: dan verschuift Nederland de zorgen naar China of India. Deze groep stelt: ‘we – lees: Nederland – moeten zelf verantwoordelijkheid nemen – ook voor investeringen uit het verleden[14] – groots investeren in robuuste warmtenetten – zoals in Rotterdam – en slimmer, efficiënter energie gaan gebruiken.

Doorvoer van fossiele brandstoffen en chemicaliën brengt geld in het laatje dus laten we – lees: Nederland – daar vooral niet mee stoppen, aldus de insiders. Die gasrotonde moet er komen, stelt het Ministerie van Economische Zaken. Laat Nederland maar blijven handelen, daar zijn ‘we’ goed in. Daar komt bovenop dat Nederland het slimmer moet doen dan andere landen: gratis stroom uit Duitsland omdat ze het daar niet goed regelen? Daar kan Nederland van profiteren. Wie zegt dat je altijd de eerste en beste moet zijn? De kat uit de boom kijken, dat heeft soms ook zijn waarde. Wie het laatst lacht, lacht het best.

energietoekomstTegelijkertijd, zeggen insiders, zoals verenigd in de topsector energie, moet Nederland groots denken en keuzes maken: innoveren en met die innovaties de wereld veroveren. Er is weer industriepolitiek nodig en diplomatie. Nederland moet de vleugels weer uitslaan, zichzelf goed positioneren. Er is leiderschap nodig en een visie. Dat geknuffel in de polder; een leuke hobby, maar daarvoor komen Chinezen niet naar Nederland om af te kijken hoe het moet en het lost onze grote energie-uitdagingen niet op.

Kruispunt nodig

Nederland verdient een kruispunt, waarbij insiders, latent-bewusten en pioniers elkaar in de ogen kijken om te bepalen: wat hebben we aan elkaar? We hebben behoefte aan een aansprekende energievisie die zowel insiders, als pioniers en latent bewusten raakt en helpt om begrip voor elkaar te krijgen, zodat deze groepen veel meer aan elkaar hebben en samen door kunnen lopen.

“Als je snel wil lopen, loop dan alleen, als je ver wil lopen, loop dan samen” Afrikaans spreekwoord

Simpel gezegd,  zal dit een visie zijn die past bij de dominee en koopman in ons, waar onze ingenieurs zich door uitgedaagd voelen en die de kracht van de Nederlandse ‘handen uit de mouwen’ benut.

Een visie dus, die past bij waar verschillende groepen in Nederland goed in zijn, die hen uitdaagt en bewust maakt van de kansen en uitdagingen die er zijn op energiegebied, die zorgt voor versnelling in de verduurzaming en die richting geeft voor de verre toekomst. Wat willen we nu echt? Wat geeft ons energie, waar willen we onze tanden in zetten? Wat gaan we wel doen en wat vergeten we?

Met het recente Energieakkoord is een grote groep insiders in de actiestand geraakt, maar andere groepen zijn nog altijd stuurloos en in de war; er zijn verschillende werelden aan het ontstaan, die steeds lijken te botsen, elkaar (nog) niet versterken, zelfs in de weg zitten.

Transitiewetenschappers vieren deze botsingen. En terecht, want bootjesbotsingen leiden tot koersveranderingen en nieuwe inzichten. Maar zonder visie zullen botsingen ons alle kanten op doen bewegen. Dat weet elk kind dat met bootjes speelt of in een botsauto stapt. Transitieprocessen zijn gebaat bij een nieuwe en integrale visie die als kompas kan fungeren[15].

energietoekomst kindHet is tijd voor goede en eerlijke gesprekken en een gezamenlijke zoektocht. Wat zijn de onderliggende gedeelde waarden, die bepalen wat we vinden van hoe we er voor staan: wat gaat er goed en wat niet? Waar liggen kansen en waar niet? Het is ook tijd dat structuren die wellicht bekend zijn bij insiders maar niet bij andere groepen in de samenleving, zichtbaar worden. En dat verschillende groepen en individuen daar binnen, hulp krijgen om hun eigen mentale modellen te doorzien. Als dit lukt, wordt het ook mogelijk om een meer integrale visie neer te leggen in plaats van ons te verliezen in discussies over deeloplossingen op de korte termijn. Een visie die de ondernemer van de toekomst, de leerling van nu, wakker houdt, omdat het hem prikkelt om de problemen van nu te vertalen naar oplossingen van morgen.

Ons energie-DNA als startpunt

Het Energy Consciousness Collective gaat er op aan sturen dat deze drie werelden elkaar ontmoeten,  elkaar in de ogen kijken en van elkaar leren. Zij gaat daartoe twee jaar lang alles uit de kast halen. Wie zoekt zal vinden en onderweg heel veel leren. Als insiders, pioniers en latent bewusten elkaar ontmoeten en van elkaar ontdekken hoe zij de wereld zien, kunnen ze vervolgens op zoek naar overeenkomsten en waar mogelijk samen bepalen hoe zij vinden dat het verder moet, voorbij 2020 en de praktische en noodzakelijke maatregelen van het Energieakkoord, waar insiders zich terecht hard voor maken.

Het ECC zet zich daarom in om drie bewegingen te creëren:

  • van fragmentatie naar integratie (energievraagstukken)  – we stimuleren alle mensen die we betrekken om weer naar problemen in hun context te kijken en vanuit een breed en divers perspectief
  • van discussie naar dialoog (partijen en individuen) – we geloven dat dialoog tussen mensen met een verschillend perspectief ruimte maakt, zodat er als vanzelf zicht komt op belemmeringen en mogelijkheden
  • van verborgen naar zichtbaar (onderliggende structuren en mentale modellen) – we zijn er van overtuigd dat een nieuw en meer begripvol denken en doen kan ontstaan als dat wat insiders weten, maar anderen niet, meer aan de oppervlakte komt. Tevens willen we bijdragen aan het zichtbaar maken van mentale modellen van verschillende groepen met een mening over de toekomst van onze energievoorziening.

Onderweg benutten we o.a. masterclassesintegrale leerervaringen met als startpunt de persoonlijke relatie met ‘systeemissues’, onderzoeksjournalistiek en gerelateerde projectenwaardoor we onzichtbare structuren en mentale modellen in kaart brengen, transparant maken en op basis daarvan de dialoog starten, onconventionele dialoogsessies –waardoor deelnemers het gevoel krijgen ‘zo had ik het nog nooit gezien!’ en ‘case-based learning sessions’die de focus leggen bij het leren van de praktijk.’

Ook initiëren we large scale interventie methoden – voor energiesysteemvraagstukken die erom vragen geadresseerd te worden met alle betrokkenen en stimuleren we story-telling en creation – omdat verhalen als sleutel fungeren van actie en gedragsverandering.

We zoeken tevens uitdrukkelijk de internationale dimensie op, die inspiratie moet bieden: hoe doen de Denen het, wat gebeurt er in Rusland, Zwitserland of China? Meer over de missie, visie en werkwijze van het Energy Consciousness Collective, vindt u op www.energy-consciousness.nl.

“If we know exactly where we’re going, exactly how to get there, and exactly what we’ll see along the way, we won’t learn anything.”  ― M. Scott Peck

Een impuls voor nieuw energie-DNA

Eind 2016 heft het ECC zichzelf op – drie maanden voor de Tweede Kamer verkiezingen van 2017. Verkiezingen die de boeken in moeten gaan als het moment dat Nederlanders ook stemden met een perspectief op de toekomst van hun energievoorziening.

Bij opheffing zal het ECC een testament en memoires nalaten. Hieruit zal blijken wat geleerd is over die nieuwe integrale energievisie die het kompas vormt voor de vormgeving van ons energie-DNA van de toekomst.

Onderweg doet het ECC stof opwaaien en creëert beweging: de meest simpele vorm om energie op te wekken voor de grote energie-uitdagingen waar Nederland voor staat.

Hoe nu verder?

Het ECC is een initiatief in oprichting. Er zijn verschillende bijzondere mensen bij betrokken die geloven in de zoektocht die het ECC mogelijk wil maken. Lees meer over onze ambities en de mensen die betrokken zijn op www.energy-consciousness.nl.

Het komende jaar start het ECC met twee grote projecten, die de eerste twee bestuursleden van het ECC zelf zijn gestart en in een breder perspectief willen plaatsen, aangevuld met een aantal activiteiten waar zij in geloven.

‘Mijn huis energieneutraal’ – Felix van Gemen – een van die fanatieke energiepioniers die Nederland rijk is – is – naast medeoprichter van drie verschillende energiecoöperaties en bestuurslid bij Stichting Energietransitie Nederland – ook sinds begin vorig jaar zijn eigen energie-neutrale huis aan het bouwen. Hij valt daarbij van de ene verbazing in de andere en is erg nieuwsgierig hoe anderen hier naar kijken.

‘Energy Borders’ – Martine Verweij – een voormalig latent bewuste, met zonnepanelen op haar dak en een Wattcher in het stopcontact – test deze zomer 3,5 maand lang of zij en haar partner de energie hebben om door te trappen. Ze gaat op de fiets[16] op ontdekkingsreis door landen die veel in het nieuws zijn als het om energie gaat (Polen, Oekraïne, Moldavië, Georgië, Armenië, Iran, Turkmenistan, Oezbekistan, Tajikistan, Kirgizië, Kazachstan, China en Rusland). Ze wil haar eigen mentale modellen rondom het energievraagstuk op de proefstellen omdat ze zich beseft dat het Nederlandse energieprobleem 1) ook haar eigen energie lifestyle betreft 2) een bredere (lees: internationale) context heeft waarover veel stereotype beelden leven en 3) een kwestie van doorzetten is. Ook zij wil haar verwondering delen met anderen en op basis hiervan de dialoog stimuleren over het Nederlandse energievraagstuk.

Het ECC zet zich tevens op korte termijn in voor:

1)     Een openbare Masterclass Energie-Onderzoeksjournalistiek, in samenwerking met de onderzoeksjournalisten van de Correspondent, die een schat aan informatie hebben opgedaan over onderliggende structuren in de energiesector die het waard zijn om veel breder gedeeld te worden. Ook denkt het ECC dat het van waarde is een bredere dialoog te starten over de vraag welke onderliggende structuren in de energiesector het verder verdienen om bloot gelegd te worden.

2)     Praktijkonderzoek naar de waarde van grootschalige participatieve planningstrajecten bij de realisatie van energie-vernieuwing in de directe leefomgeving. In andere sectoren allang bewezen, maar in de energiesector zelden ‘echt’  aangedurfd: planningstrajecten die vanaf de start participatief zijn met alle stakeholders die er toe doen. De potentiële pay-off is dat dit leidt tot innovatieve oplossingen die door insiders, latent-bewusten en pioniers gedragen worden. Waarom lukt het zo vaak niet om een energieproject echt participatief in te richten? Het ECC wil zich er voor hard maken dat er onderzoek komt naar deze vragen en dat praktijkervaring toeneemt

Wij zijn op zoek naar partners die zich kunnen vinden in de ambities van het ECC en willen meedenken over een programma aan activiteiten. Dit zijn partijen die nieuwsgierig zijn naar de verschillende zienswijzen van ‘insiders’, ‘pioniers’ en ‘latent bewusten’ en met het lef om – op basis van nieuwe inzichten – onze verre energietoekomst open te breken en opnieuw vorm te geven.

Onze eigen ideeën blijven we voortdurend aanscherpen. De meest actuele versie van ons actieplan vindt u hier. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Martine Verweij, verweij@squarewise.com, 06-30736851 of Felix van Gemen, felix@vangemenstrategie.nl, 0644003643.



[2] Al enkele jaren is een ontwikkeling gaande in de publieke perceptie in Nederland ten aanzien van de urgentie van klimaatvermindering. Klimaat- en duurzaamheidsonderzoeker Jan Paul van Soest onderzocht de afgelopen twee jaar hoe dit kan en ontdekte dat in Nederland de Amerikaanse ‘twijfelindustrie’ een stevige voet aan de bodem heeft gekregen. Deze industrie keek van de tabakslobby af hoe twijfel te zaaien is over wetenschappelijk bewijsvoering. Twijfel zaaien blijkt een veel krachtiger instrument dan ontkenning of tegenargumenten. Zie ook het boek van Jan Paul van Soest: de twijfelbrigade.

[3] Zie ook het artikel; de drie keerzijden van duurzaam Duitsland in de Correspondent

[4] Deze drie termen worden door de World Energy Council samen het energie trilemma genoemd; http://www.worldenergy.org/publications/2013/world-energy-trilemma-2013/

[5] Mentale modellen zijn beelden, veronderstellingen en verhalen die we met ons meedragen. Ze hebben betrekking op onszelf, andere mensen, ons werk, en allerlei aspecten van de wereld. Bron: Peter Senge, the Fifth Discipline

[6] Met latent-bewusten wordt bedoeld: mensen die zich niet actief met het oplossen van energie vraagstukken bezig houdt/ daarin zelf een verantwoordelijkheid voelen, anders dan als (relatief passieve) consument en/of toevallige buurtbewoner. Met pioniers wordt bedoeld: mensen die zich actief inzetten voor het oplossen van energie vraagstukken in de eigen buurt of als het om de eigen woning gaat, vaak in samenwerking met anderen en vooralsnog vaak op vrijwillige basis. Met insiders wordt bedoeld: mensen die vanuit de professionele context verantwoordelijkheid voelen en nemen voor het oplossen van energievraagstukken. Deze laatste groep kenmerkt zich tevens door het feit dat deze ‘denkt voor anderen in de samenleving’. Uiteraard zijn de groepen – die samen een groot deel van de samenleving beslaan – stereotypen. Er ontbreken uiteraard groepen bij deze driedeling (denk aan kinderen/jongeren). En de groepen zijn uiteraard verre van homogeen – dit vereist voorzichtigheid in het gebrek van deze termen. Een genuanceerder beeld is nodig. En toch; het ECC denkt dat deze stereotype groepen een instrument kunnen zijn om de dialoog op gang te brengen en bewustzijn te creëren van verschillen in denkbeelden.

[9] Al in de eerste helft van de zestiende eeuw werden kleine meertjes in Noord-Holland experimenteel drooggelegd met behulp van molens. In Nederland dateert de oudste schriftelijke vermelding van een windmolen voor de waterbeheersing uit 1407 en betreft een molen nabij Alkmaar (bron: wikipedia).

[10] Met uitzondering van de periode van de oliecrisis in 1973

[11] Uit onderzoek van Blauw Research in 2011 blijkt dat Nederlanders het huidige aandeel duurzame energie veel hoger schatten, dan de realiteit.

[12] Onderzoek van Blauw research wijst uit dat maar liefst 69% van de Nederlanders denkt dat duurzame energie nodig is om de klimaatverandering tegen te gaan. Uit onderzoek van Synovate in opdracht van Eneco blijkt dat 70% van de Nederlanders wil dat in 2022 de helft van onze energievoorziening duurzaam is.

[13] Recent groeide ineens het aantal gebruikers van elektrische auto’s – het ‘tipping point’ is bereikt lijkt, om in termen van hoogleraar Marten Scheffer te spreken http://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energie-en-milieu-innovaties/elektrisch-rijden/stand-van-zaken/cijfers

[14] In Nederland is de afgelopen jaren veel te veel geïnvesteerd in energieproductie. Er is sprake van overcapaciteit waardoor energiebedrijven het moeilijk hebben, zie ook: http://fd.nl/economie-politiek/727790-1310/europese-stroomsector-ziet-de-toekomst-somber-in

[15] Uit: In het oog van de Orkaan, Nederland in transitie, van Prof. Jan Rotmans, een voorbeeld van het belang van een integrale visie, op pg 124 – ‘wat voor bouw willen we eigenlijk hebben in de toekomst? Een gedeeld toekomstbeeld kan hier als kompas fungeren’.

[16] Af en toe aangevuld met OV

Email this to someoneShare on LinkedInShare on FacebookTweet about this on Twitter

Leave a Reply